Tutuklama, ceza yargısının en ağır tedbiridir: henüz mahkûm edilmemiş kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılması. CMK m. 100 vd. uyarınca tutuklamanın koşulları bellidir; ne yazık ki uygulamada bu koşullar çoğu zaman ezbere geçilir. Tahliye için doğru itiraz yollarını bilmek, müvekkilin özgürlüğü için kritiktir.
Tutuklamanın yasal koşulları
- Kuvvetli suç şüphesi bulunmalı,
- Kaçma, delil karartma, tanığa baskı yapma, mağdura yaklaşma gibi tutuklama nedenlerinden biri somut olarak bulunmalı,
- Adli kontrol tedbirleri yetersiz olmalı,
- Tutuklamanın "ölçülü" olması gerekmektedir.
Bu koşulların somut olarak gerekçelendirilmemesi, başlı başına tahliye sebebidir.
Tahliye için itiraz yolları
1. Tutuklama kararına itiraz (CMK m. 267)
Tutuklama kararının size tebliğinden veya yüzünüze okunmasından itibaren 7 gün içinde itiraz edilir. İtiraz, kararı veren hâkimliğe yapılır; karar değiştirilmezse bir üst makama gönderilir. Genellikle 1-2 hafta içinde sonuçlanır.
2. Tahliye talebi (CMK m. 104)
Soruşturmanın her aşamasında, kovuşturmanın her aşamasında ve duruşmada tahliye talebi yapılabilir. Hâkim, talebi inceleyip 3 gün içinde karar verir.
3. 30 ve 90 günlük zorunlu denetim
Mahkeme, soruşturma aşamasında her 30 günde bir, kovuşturma aşamasında her 90 günde bir tutukluluğu yeniden değerlendirmek zorundadır (CMK m. 108). Bu denetimde tutukluluk koşulları halen var mı, sorgulanır. Müdafinin bu denetimlerde aktif rol alması, dosyaya yeni unsurlar sokması büyük fark yaratır.
4. Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu
İç hukukta tüm yollar tükendikten sonra, makul sürede yargılanma hakkı veya kişi özgürlüğü hakkı ihlal edildiyse AYM'ye başvurulur. Süre 30 gündür.
5. AİHM'e başvuru
AYM kararından sonra hak ihlali iddiası sürerse, kararın bildirilmesinden itibaren 4 ay içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurulabilir.
Hangi argümanlar etkilidir?
- Yerleşik ikametgah varlığı (kaçma şüphesini azaltır),
- Sabit iş, aile durumu,
- Pasaport teslim edilebilir (yurtdışı kaçma şüphesini ortadan kaldırır),
- Sağlık durumu (hastane raporları),
- Çocuk bakımı zorunluluğu,
- Suçun niteliği (kasıt-taksir, cezası ağır mı),
- Delillerin toplanmış olması (delil karartma riskini ortadan kaldırır),
- Tutukluluğun makul süreyi aşmış olması.
Adli kontrole geçiş
Hâkim tutukluluğa son verirken sıklıkla adli kontrol tedbirine başvurur:
- Yurtdışına çıkış yasağı,
- Karakola haftalık imza,
- Belirli kişilerden uzak durma,
- Konut hapsi (elektronik kelepçe).
Bu tedbirler, tutuklamanın hafifletilmiş alternatifleridir.
Tutuklama, "geçici" olduğu varsayılan ama uygulamada uzayan bir tedbirdir. Hak savunmasının kalbi, sürekli ve hazırlıklı tahliye talepleridir. Her itirazın hukuken titiz hazırlanması, müvekkilin hayatını değiştirir.